شکاف قیمت و رانت؛ صنعت خودرو در دام سیاست‌های ناکارآمد

خبر قطعه – آلبرت بغزیان، دبیر سابق هیات تایید نظر شورای رقابت و استاد دانشگاه، می‌گوید: قیمت‌گذاری دستوری شکاف میان قیمت کارخانه و بازار را افزایش داده و زمینه شکل‌گیری رانت گسترده را فراهم کرده است.

او معتقد است که عرضه خودرو در بورس کالا می‌تواند شفافیت بازار را افزایش دهد، اما بدون اصلاح ساختار و تقویت رقابت، اثرگذاری آن محدود خواهد بود. به گفته بغزیان، واقعی‌سازی قیمت‌ها، اصلاح ساختار مالکیت و کاهش مداخله مستقیم دولت، پیش‌شرط اصلی خروج صنعت خودرو از وضعیت مزمن ناکارآمدی است.

سیاست‌های کوتاه‌مدت و انحصار، عامل ناکارآمدی

کارشناسان معتقدند صنعت خودرو در ایران بیش از آن‌که بر مبنای منطق اقتصادی اداره شود، تابع ملاحظات سیاستی و حمایتی بوده است. استمرار حمایت‌های دولتی بدون پیوند با شاخص‌های کیفیت و بهره‌وری، تولید را به هدفی مستقل بدل کرده است؛ به‌گونه‌ای که حتی بنگاه‌های زیان‌ده همچنان به فعالیت ادامه می‌دهند. این در حالی است که انحصار بازار، انتخاب را از مصرف‌کننده سلب کرده و چرخه ناکارآمدی را تقویت می‌کند.

بغزیان تاکید می‌کند: تمرکز بر کنترل ظاهری بازار و تزریق منابع مالی جایگزین اصلاحات بنیادین در ساختار مالکیت، مدیریت و فناوری شده است. هر دوره بحران با شدت بیشتری بازتولید می‌شود.

یکی از اثرات بارز قیمت‌گذاری دستوری، ایجاد شکاف میان قیمت رسمی و بازار آزاد است که خودرو را از یک کالای مصرفی به دارایی سرمایه‌ای تبدیل کرده و تقاضای سوداگرانه را تشدید می‌کند. این سیاست، انگیزه اصلاح ساختار هزینه و بهبود کیفیت را از تولیدکننده می‌گیرد و زیان مزمن به ابزار چانه‌زنی برای دریافت حمایت‌های بیشتر بدل می‌شود.

بورس کالا؛ شفافیت نسبی در محیط انحصاری

عرضه خودرو در بورس کالا می‌تواند فرآیند قیمت‌گذاری را شفاف کند و رانت ناشی از توزیع غیرشفاف را کاهش دهد. با این حال، بغزیان هشدار می‌دهد: در بازاری که عرضه محدود و انحصاری است، بورس کالا تنها محل کشف قیمت را تغییر می‌دهد و ریشه رانت را از بین نمی‌برد.

واردات خودرو در قالب سهمیه محدود، اثر پایدار بر قیمت یا کیفیت تولید داخل ندارد و بیشتر به ابزاری برای شکل‌گیری رانت تبدیل می‌شود. کارشناسان معتقدند تنها واردات پیش‌بینی‌پذیر، مستمر و بدون تبعیض می‌تواند فشار رقابتی واقعی بر تولیدکننده داخلی ایجاد کند.

برای خروج صنعت خودرو از وضعیت فعلی، بغزیان اصلاحات زیر را ضروری می‌داند: واقعی‌سازی قیمت‌ها و شفافیت مالی، کاهش مداخله مستقیم دولت، اصلاح ساختار مالکیت و مدیریت و تقویت رقابت داخلی و خارجی.

او نتیجه می‌گیرد: تا زمانی که منطق بازار جایگزین ملاحظات غیرتخصصی نشود، هیچ ابزار سیاستی به‌تنهایی قادر به حل بحران نخواهد بود.

به گفته کارشناسان، تنها در شرایطی که کیفیت، قیمت و رقابت در یک اکوسیستم شفاف و پایدار قرار بگیرد، صنعت خودرو قادر خواهد بود از چرخه ناکارآمدی بیرون بیاید و اعتماد مصرف‌کننده را بازسازی کند.