صنعت خودروی ایران سال‌هاست میان دوگانه «کنترل قیمت» و «حفظ تولید» گرفتار مانده است؛ وضعیتی که به اعتقاد برخی نمایندگان مجلس، نه تنها به نفع مصرف‌کننده تمام نشده، بلکه زمینه گسترش رانت و کاهش انگیزه تولید را نیز فراهم کرده است.

جعفر قادری، نماینده مجلس شورای اسلامی، با اشاره به ساختار انحصاری بازار خودرو در کشور، معتقد است تا زمانی که امکان رقابت واقعی در بازار فراهم نشده، نمی‌توان بازار خودرو را کاملاً بدون نظارت رها کرد. با این حال، او تأکید می‌کند که هرگونه سیاست قیمت‌گذاری باید به گونه‌ای باشد که تولیدکننده را وارد چرخه زیان نکند.

نرگس صفاری، عضو هیئت‌مدیره انجمن قطعه‌سازان استان تهران، با انتقاد از روند پرداخت مطالبات قطعه‌سازان از سوی خودروسازان، اظهار کرد: در هیچ صنعت پویایی نمی‌توان تولیدکننده‌ای را یافت که همزمان مواد اولیه را به‌صورت نقدی خریداری کند، حقوق و دستمزد کارکنان را ماهانه بپردازد، مالیات و بیمه را به‌موقع تسویه کند، اما مطالبات خود را با ماه‌ها تأخیر دریافت کند. این دقیقاً همان وضعیتی است که امروز بسیاری از قطعه‌سازان کشور با آن مواجه هستند.

وی افزود: قرار بود مطالبات قطعه‌سازان در دوره‌های مشخص و قابل پیش‌بینی پرداخت شود، اما در عمل زمان وصول مطالبات به مراتب طولانی‌تر شده و فشار مالی سنگینی را به زنجیره تأمین تحمیل کرده است. نتیجه این وضعیت آن است که قطعه‌سازان ناچارند برای تأمین سرمایه در گردش به منابع مالی گران‌قیمت متوسل شوند؛ هزینه‌ای که نه در قیمت قطعات دیده می‌شود و نه توسط خودروسازان جبران می‌شود.

بابک کریمخان، نایب‌رئیس اول هیات‌رئیسه انجمن تخصصی صنایع همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور، معتقد است صنعت قطعه‌سازی در شرایطی قرار گرفته که دیگر نمی‌توان آن را با شاخص‌های یک بازار عادی ارزیابی کرد. به گفته او، افزایش هزینه‌های تولید، دشواری تامین مواد اولیه، محدودیت‌های وارداتی و بحران نقدینگی، زنجیره تامین خودرو را تحت فشار قرار داده و فعالان این صنعت را به جای توسعه، درگیر «عبور از شرایط» کرده است.

کریمخان با اشاره به مشکلات موجود در تامین مواد اولیه اظهار کرد که تولیدکنندگان امروز با شرایطی پیچیده‌تر از گذشته مواجه هستند.

سید حسن خباز، عضو انجمن قطعه‌سازان تهران، ضمن اشاره به مشکلات مزمن پرداخت‌های سایپا، تأکید کرد که نمی‌توان تمام مشکلات را به گردن مدیران فعلی این خودروساز انداخت.

خباز با بیان اینکه بیشتر مدیران فعلی سایپا سابقه مدیریت در ایران خودرو را دارند، خاطرنشان کرد: تغییر فرد خاصی راهگشا نیست، زیرا همین مدیران پیشتر در ایران خودرو بستری ایجاد کردند که مدیران بخش خصوصی با مشکل کمتری مواجه شوند.

وی در ادامه به انتقاد از رویه قطعه‌سازان در مداحی از مدیران و وزیران پرداخت و گفت: متأسفانه عادت کرده‌ایم تا زمانی که مدیری هست از او تعریف کنیم و پس از رفتن، مشکلات را به او نسبت دهیم.

محمدرضا نجفی‌منش، رئیس انجمن صنایع همگن قطعه‌سازان، در واکنش به اظهارات اخیر درباره خودداری قطعه‌سازان از تحویل قطعات به سایپا، گفت: قطعه‌سازان اساساً برای تولید و فروش قطعه فعالیت می‌کنند و هیچ انگیزه‌ای برای توقف همکاری با خودروسازان ندارند، اما زمانی که تعهدات مالی از سوی طرف مقابل به موقع انجام نشود، ادامه تولید با دشواری جدی مواجه می‌شود.

وی افزود : اطلاعات دریافتی از قطعه سازان نشان می‌دهد بسیاری از آنها مطالبات خود را پس از ماه ها سررسید شدن از گروه سایپا هنوز دریافت نکرده اند و چند هزار میلیارد تومان از چکهای دریافت شده نیز برگشت خورده است.

بهروز حبیبی، عضو هیئت‌مدیره انجمن قطعه‌سازان استان تهران، با اشاره به شرایط دشوار صنعت خودرو و قطعه‌سازی کشور اظهار کرد: در حالی که صنعت خودرو پس از دو دهه فشار و آسیب‌های متعدد، در دوران صلح نیز درگیر عبور از بحران و تلاش برای ترمیم و بازسازی ساختارهای آسیب‌دیده خود بود، آغاز جنگ تحمیلی شرایط را پیچیده‌تر کرد و این صنعت را به‌طور گسترده و غیرمستقیم در معرض آسیب قرار داد.

وی افزود: کاهش تولید، افزایش بهای مواد اولیه، رشد هزینه‌های آشکار و پنهان و تشدید مشکلات مالی، فشار مضاعفی را بر زنجیره تأمین و تولید خودرو وارد کرده است. در این میان، هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های غیرنظامی، اقتصادی و صنعتی با هدف آسیب به معیشت مردم، موجی از تورم را در کشور ایجاد کرد که آثار آن تنها محدود به ایران نماند و بازارهای جهانی و حتی شرکت‌های خودروسازی بین‌المللی را نیز تحت تأثیر قرار داد.

سعید مدنی مدیرعامل اسبق گروه خودروسازی سایپا و کارشناس ارشد صنعت خودرو معتقد است مشکلات فعلی صنعت خودرو صرفاً با تغییر مدیران حل نمی‌شود و شرایط کنونی نیازمند مدیرانی با تجربه عبور از بحران است. وی با اشاره به دوران مدیریت خود در سایپا گفت که این شرکت در سال ۱۳۹۰ نیز با بدهی‌های سنگین و مطالبات معوق قطعه‌سازان مواجه بود، اما با جلب همکاری زنجیره تأمین، تداوم تولید و تأمین قطعات، توانست بخشی از بحران را مدیریت کند. به گفته او، نتیجه این همکاری کاهش دوره پرداخت مطالبات قطعه‌سازان از حدود یک سال به چهار تا پنج ماه و بهبود وضعیت تولید بود.

امیرحسین جلالی، نایب‌رئیس انجمن قطعه‌سازان کشور، معتقد است بحران مالی سایپا به مرحله‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان انتظار داشت این شرکت به تنهایی از پس بدهی‌ها و تعهدات خود برآید و حل این وضعیت نیازمند تصمیم‌گیری در سطح سهامداران، دولت و نهادهای مسئول است.

وی با اشاره به شرایط مالی این خودروساز گفت: وضعیت مالی سایپا دیگر کفاف بدهی‌ها و مشکلات موجود را نمی‌دهد و شرکت در شرایطی قرار گرفته که مشمول ماده ۱۴۱ قانون تجارت است. با وجود این، قطعه‌سازان به دلیل علاقه و تعهدی که نسبت به حفظ تولید و تداوم فعالیت این خودروساز دارند، همچنان به تأمین قطعات ادامه داده‌اند.

در حالی که خودروسازان کشور پس از وقفه‌های کوتاه ناشی از تحولات اخیر، بار دیگر تیراژ تولید را افزایش داده‌اند، فعالان صنعت قطعه هشدار می‌دهند که ادامه این روند بیش از آن‌که حاصل ثبات در زنجیره تامین باشد، به اتکای موجودی انبارها و تلاش شبکه قطعه‌سازی وابسته است؛ وضعیتی که به گفته آنها در صورت تداوم ابهام‌های ارزی و محدودیت‌های زیرساختی، دوام چندانی نخواهد داشت.

علی چنگی، مدیرعامل گروه پژوهش صنعت مدرن و عضو انجمن قطعه سازان استان تهران، با اشاره به شرایط فعلی خطوط تولید اظهار کرد: در روزهای ابتدایی تنش‌ها، خودروسازان برای مدت کوتاهی تولید را متوقف کردند، اما پس از تعطیلات، فعالیت خطوط دوباره از سر گرفته شد و اکنون خودروسازان با اتکا به ظرفیت موجود در حال ادامه تولید هستند.

عضو انجمن قطعه‌سازان استان تهران با اشاره به رشد مداوم هزینه تولید و ابهام در تسویه مطالبات از خودروسازان، هشدار داد در صورت ادامه روند فعلی، تعدیل نیرو و تعطیلی بخشی از واحدهای قطعه‌سازی در روزهای پیش رو دور از انتظار نخواهد بود.

مهدی عیوض‌پور، می‌گوید برآورد دقیق بدهی خودروسازان به قطعه‌سازان در شرایط فعلی عملاً ممکن نیست؛ چرا که با افزایش روزانه قیمت مواد اولیه و قطعات نیمه‌ساخته، ارقام بدهی نیز به‌طور مداوم تغییر می‌کند.